The Heritage of Persia
شرکت چندملیتّی آمریکایی «سادِبیز» Sotheby’s (که یکی از بزرگترین حراجیهای آثار هنری را درون جهان اداره مـیکند) اول اردیبهشت امسال (۱۳۹۲) بعضی از نادرترین نقاشیـها و اشیـای هنری مشرق زمـین را درون لندن بـه معرض فروش گذاشته است.
در نمایشگاه مزبور اثر زیبایی از «مـیر علی کاتب» بـه چشم مـیخورد. کلنگ به زبان المانی مـیر علی کاتب هروی از سرآمدان نستعلیقنویسی و از خوشنویسان بزرگ قرن دهم هجری بود کـه خطش از نظر رعایت اصول، کلنگ به زبان المانی استحکام و همواری، که تا زمان خود بیهمتا بوده و شاید بعد از او نیز جز «مـیر عماد»ی یـارای برابری با او نداشته باشد.
پیشتر (سوم آبان سال ۱۳۸۶) شرکت تجاری «کریستی» Christie’s نیز بـه نقش برجستهای از تخت جمشید از مـیراث باستانی و هنری ایران زمـین چوب حراج زد.
حراج سادِبیز، و نیز دزدیده شدن یک اثر تاریخی و بسیـار گرانبها از شـهر زادگاهم گلپایگان (سنگی از جنس رخام کـه بر سر درون بقعه هفده تن نصب شده بود) و عشق بـه ایران، خاک پاک ایزدی، مـیهن فرزانگان و شـهیدان مرا بـه ارائه این مطلب واداشته است.
_________________
ایران و هنر ایرانی کانون اصلی هنر اسلامـی
اگرچه هنر فقط نزد ایرانیـان نبوده و نیست اما این واقعیّت دارد کـه هنر ایران یکی از غنیترین مـیراث هنری درون تاریخ جهان است. کلنگ به زبان المانی ایران و هنر ایرانی بویژه از قرن یـازدهم که تا سیزدهم مـیلادی، کانون اصلی هنر اسلامـی محسوب مـیشود. که تا آنجا کـه من مـیدانم سازه های فلزی طلاکاری و نقره کوبی ظروف فلزی از ایران آغاز شده و به مصر و سوریـه و جاهای دیگر راه یـافته است.
هنر ایران کانون و دربرگیرنده بسیـاری از رشتهها از جمله معماری، نقاشی، بافندگی، سفالگری، موسیقی، خوشنویسی و فلزکاری است.
اگرچه نقش نیـاکان ما درون مـیراث فرهنگی غنی مـیهنمان تردید برنمـیدارد اما تاریخ ایران بـه حدود سه هزار سال پیش بازمـیگردد و برای سه هزار سال، این سرزمـین افزون بر سلسلههای بومـی توسط سلسلههای یونانی، عرب، مغول و ترک نیز اداره شده و تاثیر آنها را هم حتما در نظر گرفت وگرنـه از انصاف و واقع بینی دور مـیمانیم.
برای مثال روی تاختوتاز چادرنشینان مغول مکث کنیم کـه فقط بـه ویرانی ایران نینجامـید. این یورشها، سالها بعد اثر مـهمـی بر تاریخ و هنر ایران گذاشت.
مـیراث هنری ایران بـه هند منتقل شد و هنر و ادبیـات گورکانی را پدید آورد. این دوره را دوره مغولی مـی نامند ولی بهتر هست آن را دوره خراسانی و یـا دوره گورکانی بدانیم. پادشاهان سلسله مغولی هند از گورکان و همگی منسوب بـه خراسان بزرگ هستند. و همگی فارس زبان بوده اند البته تیمور را از نوادگان چنگیز دانسته اند. بعد از او نیز سلسله های بعدی هر کدام بـه نوعی خود را وابسته بـه خاندان چنگیز دانسته اند کـه البته اینگونـه نسبتها چندان هم مستند نیست مثلا شاهان قاجار هم خود را جم جاه و از نسل جمشید مـی دانستند !
_________________
دزدان هنر شال و کلاه مـیکنند.
مترجم ناصرالدین شاه درون سفر فرنگ (ژولیوس ریچارد) کـه با نام مستعار «مـیرزا رضا» درون دارالفنون تدریس مـیکرد و سال ۱۸۶۰-۶۱ مـیلادی درون سفر صدر اعظم مشیرالدوله بـه خارج راهنمای او بود، شمار زیـادی از آثار هنری ایران از جمله نسخ گرانبهای خطی را از ایران خارج کرد و در پاریس بـه قیمت گزافی فروخت.
همچنین «رابرت مردوک اسمـیت» کـه در سال ۱۸۶۳ مـیلادی بـه عنوان مدیر تلگرافخانـه از سوی انگلیس درون ایران کار مـیکرد سر تشکیلاتی بود کـه بسیـاری از آثار هنری ایران اعم از حجاری و گج بری، نقاشیهای برجسته دیواری، مجسمـههای مفرغی اشکانی، عطرپاشهای ساسانی. سلاحهای آهنین و سرامـیکهای سفالین، پارچههای زری و ابریشمـی و فرشهای قرون شانزدهم و هفدهم… را از طریق بوشـهر با کشتی بـه انگلستان مـیفرستادند. محراب زرین فام مسجد مـیدان کاشان را کـه یکی از ظریفترین محرابهای زرین فام بود اینگونـه دزدان هنر ربودهاند. محراب مزبور را من درون موزهای درون برلین دیدهام.
…
ما کـه خودمان خواب و بیخیـال و کیفور بودیم. باستان شناسانی چون «پروفسور آرتور پوپ»، «آندرا گدار»، «ریچارد اتینگ هاوزن»، «ارنست کونتل»، «جیمز هنری بریستد»، «اریک اشمـیت» و «ارنست هرتسفلد» هم کـه در شناساندن هنر ایران بـه جهانیـان نقش داشتند نتوانستند از غارت و حیف و مـیل شدن هنر این سرزمـین جلوگیری کنند، دزدان هنر آنها را هم قال گذاشتند و یـا دَمشان را دیدند و برخی از آنـها را با خود شریک د.
البته و صدالبته آنچه بیش از همـه باعث تاراج فرهنگ و تمدن ما شده درون درجه اول نـه استعمارگران، نـه فرنگیـان، بلکه حکام زورگو و هالو و نیز بیغی و بیخبری خود ما است.
اکنون مگر از طاق بوستان و کتیبهٔ بیستون و شکارگاه خسرو پرویز درون کرمانشاه، از منزل نظامـی گنجوی درون روستای «تا» درون تفرش، از معبد آناهیتا درون کنگاور و سنگ نبشتههای منطفه خرقاب گلپایگان… حفاظت لازم صورت مـیگیرد؟
عکسی دیدم از شوش، اسب سنگی بزرگ شوش روی زمـین افتاده و دارد از بین مـیرود.
پیشتر درون مـیدان ولی عصر شـهر شیراز یک سرستون از دوران هخاان بود. آن تندیس را کـه نـه شاخ مـیزد و نـه اذیت و آزارش بهی مـیرسید، از بیخ کندند.
وقتی خودمون مـیریم تخت جمشید رو دیواراش یـادگاری مـینویسیم یـا پای دیواراش ایستاده مـیشا…، وقتی آثار باستانی درجای جای کشورمان توسط عوامل طبیعی ویـا توسط اشخاص بیمسؤلیت درحال تخریب هست و حکومتهایی سر کار بودند کـه قدر هنر را نمـیشناختند و حکومتی سر کار هست که عُرضه نگهداری آنها را ندارد اگر جایی دیگه ازشون محافظت بشـه، بهتر هست بخصوص کـه این آثار بـه خاطر اهمـیتی کـه دارند جهانگردان را بـه ایران مـیکشند.
واقعش استدلال درست فوق مرا راضی نمـیکند بخصوص کـه بیشتر ما از تاریخ و مـیراث هنری نیـاکان خودمان بیخبریم و باری بـه هر جهت برگزار مـیکنیم…
بگذریم…
…
شمار زیـادی از آثار باستانی و هنری ایران زمـین و آنچه بـه نام «پرشین آرت» Persian art بر سر زبانها هست در غربت بـه سر مـیبرد. من آنچه را خودم درون موزههای دیگر کشورها دیدهام و یـا از آن با خبر شدهام اینجا مـیآورم و تا آنجا کـه مـیدانم این کاملترین مطلب درون این مورد، که تا این لحظه درون وب فارسی هست و من به منظور آن زحمت زیـادی کشیده ام.
رضایت ندارم سایتهایی کـه در آن مدح حکومت مـیشود از نوشته من استفاده کنند. دیدهام بارها اینگونـه نوشتهها را بدون اشاره بـه نویسنده برمـیدارند و کنار مطالبی مـیگذارند کـه مدح ستمگران مـیکند. من بـه لحاظ اخلاقی رضایت ندارم.
…
مواردی را کـه اشاره مـیکنم غیر از Exhibitions و نمایشگاههای موقتی هست که درون این یـا آن کشور جهان آثار هنری ایران را بـه معرض دید مـیگدارند.
از منابع مکتوب درون این مورد کتاب «کهن دیـار» نوشته آقای بهنام محمد پناه است. من نیز درون ویکیپدیـا این موارد را نوشته و بازهم مـینویسم.
_________________
آثار هنری ایران درون روسیـه
در یکی از موزههای مسکو، فرش دست بافی را دیدم با اشعاری از شاهنامـه فردوسی.
بالای فرش، واژه «فروهر» بـه خط زیبایی بافته شده بود.
قالی پازیریک قدیمـیترین فرش دنیـا کـه بیشتر پژوهشگران از دستبافتهای پارتها و یـا مادها مـیدانند و در دره پازیریک درون کنار اشیـاء باستانی دیگری درون در گور یخزدهٔ یکی از فرمانروایـان سکایی کشف شده، درون موزه هرمـیتاژ Эрмитаж درون سنتپترزبورگ روسیـه است.
نقشهایی کـه در آن قالی دیده مـیشود شامل تصویر سوارکاران، آهوهای درون حال چرا و جانوران افسانـهای با سر عقاب و بدن شیر هست و حاشیـهای گلدار دارد.
درّه پازیریک درهای کوچک درون شمال کوهستان آلتایی (در جنوب سیبری مرکزی و در ۷۹ کیلومتری مرز مغولستان) است.
موزه هرمـیتاژ مجموعه گرانبهایی از آثار هنری ایران را درون اختیـار دارد و تقریباً همـه تاریخ ایران را پوشش مـیدهد، از دوران باستان که تا پایـان سلسله قاجار.
در موزه هِرمـیتاژ بـه جز تابلوهای نقاشی، ظروف سفالی قبل از مـیلاد، آثار هنری دوره اشکانی، سکههای کمـیاب «اردشیر بابکان»، سنگهای قیمتی حکاکی شده، مُهر مخصوص مادر خسروپرویز و ظرفهای نقرهای (که همـه درون ایران درون کشفیـات باستانشناسی پیدا شده بود)، موجود است.
نقش برجسته سرباز هخا هم درون موزه هرمـیتاژ بود کـه گویـا اهدایی دولت ایران بـه این موزه درون سال ۱۹۳۵ مـیلادی است.
_________________
آثار هنری ایران درون اوکراین
در کاخ و موزه باغچه سرای کشور «اوکراین» معروفترین اثر ایرانی «فواره اشک» (فواره باغچه سرای) کـه آرامگاه اسیری از لهستان هست دیده مـیشود. معمار فواره باغچه سرای، یک ایرانی بوده است.
در کاخ مزبور پیکر مومـیایی شده یک ملکه ایرانی را هم با زینت آلاتش، از جمله قطعههای طلایی کـه روی چشمها و لبهایش گذاشته، مـیتوان دید.
_________________
آثار هنری ایران درون آمریکا
در آمریکا (در گالری نلسون واقع درون کانزاس سیتی درون استان مـیسوری) علاوه بر سر ستونهای سنگی و نقوش برجسته از دوران هخا و ظروف مفرغ متعلق بـه لرستان و…، آثار هنری دیگری از کشور ما موجود است.
در بشقاب سفال لعابداری متعلق بـه قرن سوم هجری، تصویر سه انسان را مـیبینیم کـه هر کدام با سازی درون دست، مـینوازند و مـیند. نیـاکان ما شاد و خرم بودند.
یک بشقاب دیگر هم کـه نقرهای و از دوران ساسانی هست در این موزه وجود دارد. درون بشقاب مزبور نقش دو جوان بـه همراه دو اسپ بالدار دیده مـیشود. درون پایین تصویر مردی کوزۀ بزرگ آبی را درون جلو دهان اسبها گرفته است.
…
در موزه شـهر دترویت Detroit بزرگترین شـهر ایـالت مـیشیگان نقش برجستهای مربوط بـه هخاان موجود است. دترویت هممرز با شـهر ویندزور درون کانادا است.
…
موزه «سینسینتی» The CincinnatiArt Museum امریکا هم آثار متعددی از هنر ایران دارد کـه از مـهمترین آنها مـیتوان لوحه نفیس نقرهای با نقش «زروان»، «اهورامزدا» و «اهریمن» را نام برد. این لوح متعلق بـه قرنهای ۷ که تا ۸ قبل از مـیلاد است.
در موزه بوستون آمریکا The Museum of Fine Arts نقش برجسته سرباز هخا نگهداری مـیشود.
در موزه دانشگاه شیکاگو ردیفی از شیرهای غران تخت جمشید، سر ستونی از تحت جمشید، سر ستون ایوان شمالی کاخ صد ستون، کتیبهای آجری از خشایـارشا و بخشهایی از طاقچههای سنگی تخت جمشید دیده مـیشود.
همچنین یکی از مـهمترین آثار هنری ایران، یعنی «مجسمـه نیم تنـه شاپور دوم» کـه از گچ ساخته شده، درون موزه تاریخ طبیعی شیکاگو (آمریکا) است.
…
در موزه بروکلین Brooklyn Museum of Art هم شماری از آثار هنری ایران قدیم موجود است. موزه مزبور کـه در محله بروکلین درون نیویورک قرار دارد یکی از بزرگترین موزهها درون ایـالات متحده آمریکا است.
…
در مرکز فرهنگی ایـالت مریلند درون آمریکا درون موزه هنر والترز Walters Art Museum آثار زیر از کشور ما وجود دارد.
گلدان نـهصد ساله با نقوش دایره البروج، بز کوهی سه هزار ساله ایران باستان، سرامـیک مـینایی ایرانی با نقش سربازان سلجوقی، مُهر دو هزار و پانصدساله هخا از جنس عقیق، لوستر نقرهای هشتصد ساله از خراسان، آبریز سرامـیکی سه هزار ساله لرستان، جواهردان نقرهای ایرانی، مجسمـه سرامـیکی از سر زن سلجوقی، بشقاب نقرهای با نقش پادشاه و ملکه ساسانی و چندین اثر دیگر کـه از آن مـیگذرم.
در موزه متروپولیتن نیویورک Metropolitan Museum of Art بشقاب شکار قوچ از آثار باستانی دوران ساسانیـان نگهداری مـیشود. بشقاب نقرهای شکارگاه، با جیوه، نقره و طلا تذهیب کاری شده و با روش سیـاه قلمکاری تزئین شدهاست. درون تصویر شاه ساسانی درون حال شکار قوچ مـیباشد.
سگک عقاب و صید هم درون موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری مـیشود. سگگ مزبور از اشیـای کشف شده دوران اشکانی است، قدمت آن بـه سده اول پیش از مـیلاد بر مـیگردد و در نزدیکی نـهاوند کشف شده است. تکه زوج این سگک درون موزه بریتانیـا است.
کاسه زرین مـیخینگار از آثار باستانی دوران داریوش اول یـا دوران داریوش دوم درون موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری مـیشود. درون بالای این کاسه بـه صورت گرداگرد با سه نوع خط مـیخی پارسی، عیلامـی و بابلی نوشته شده: کلنگ به زبان المانی داریوش، شاه بزرگ.
در موزه متروپولیتن نیویورک آثار دیگری از ایران از جمله «کلاهخود پرنده و سه پیکر» کـه قدمت آن بـه دوره عیلام مـیانـه باز مـیگردد و قدمت آن بـه سده ۱۴ پیش از مـیلاد مربوط هست نگهداری مـیشود.
بر روی این کلاه خود سه پیکر قرار دارند، نفر وسط مرد ریش داری هست که گلدانی را درون دست گرفته و در بالای کلاه خود، پرندهای با بالهای گشوده درون حال پرواز است.
در موزه متروپولیتن نیویورک سنگنگاره پیشکشآوران تخت جمشید هم دیده مـیشود. سنگنگاره مزبور درون قسمتهای مختلف کاخهای هخاان درون تخت جمشید دیده مـیشود و پیشکشآوران یـا مالیـات دهندگانی را نمایش مـیدهد کـه هر کدام با حمل یک تحفه از پلکانی بالا مـیروند. سنگنگاره یک مرد پارسی را نشان مـیدهد کـه در حال حمل مشک آب یـا بـه وسیله یک سینی است. مرد سمت راست کـه در پله بالاتر قرار دارد، مرد مسلح اهل ماد استت کـه ظرفی درپوش دار را با خود مـیبرد.
تندیس نقرهای نشسته نیز درون موزه متروپولیتن نیویورک است.
قدمت آن بـه حدود ۳۰۰۰ سال پیش از مـیلاد برمـیگردد.
اینگونـه چگونـه قدمت اشیـاء و آثار هنری را مشخص مـیکنیم بـه کمک علم و از جمله با «نیمـه عمر کربن» هست که شرح کامل آن درون این بحث نمـیگنجد.
نیمـه عمر اتم کربن ۱۴ کـه مـیزان آن درون مواد مختلف، معیـار مناسبی به منظور زمان درون تحقیقات باستانشناسی است، ۵۷۳۰ سال مـیباشد…
…
سر و دستان تندیس مزبور، بـه شکل هست و تن آن انسان. تندیس مزبور درون جنوب غرب ایران کشف شده است.
جنس مجسمـه عیلامـی کـه در عصر مس (حدود ۵۰۰۰ سال پیش) ساخته شده، علاوه بر هنرمندی قابل ستایش سازندگان آن، بیـانگر پیشگامـی تمدن عیلام درون فناوری استخراج و ذوب فلزات گرانبها است.
در موزه متروپولیتن نیویورک دستههای پرندهگون دیگ از اشیـای کشف شده درون تپه حسنلو هم نگهداری مـیشوند. این دستهها سابقاً بـه ظرفی با عمق کم و چکش کاری شده پرچ شده بودند. نقش این اشیـاء پرندهای را نشان مـیدهد کـه گردن بلند و دم و بال کشیده دارد.
تکوک شیر غُرّان (تکوک=جامـی کـه در آن مـینوشند) از آثار باستانی دوره هخا درون موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری مـیشود. جام مزبور دارای یک ظرف مخروطی شکل و یک شیر هست که درون حال نعره کشیدن است. شیر غران یکی از نمادهای هنرورزی درون تزئینات آثار بـه جا مانده از دوره هخاان است.
سفالینـههای ارزشمند نیشابور هم درون موزه متروپولیتن است. یک محراب بزرگ ۱۴۰۰ ساله هم کـه معلوم نیست چگونـه از کشور خارج شده درون موزه متروپولیتن نیویورک است. محراب مزبور از جنس کاشی لعابی و متعلق بـه اصفهان هست که حدود ۱۳۰۰ سال درون یکی از مساجد اصفهان قرار داشت.
_________________
آثار هنری ایران درون انگلستان
گنجینـه آمودریـا (جیحون) کـه با ارزشترین گنج بر جای مانده از دودمان هخا هست و مجموعهای دارای۱۷۰ تکه طلا و نقره هست که درون نزدیکی آمودریـا (رود جیحون) یـافت شده هم اکنون درون موزه «ویکتوریـا و آلبرت» و موزه بریتانیـا است.
پلاک طلایی مرد ماد با خنجر یکی از ۱۷۰ اشیـای گنجینـه آمودریـا متعلق بـه دوران هخاان هست این پلاک و دیگر قطعات گنجینـه آمودریـا درون نیـایشگاهی درون منطقه تخته قباد (کواد) تاجیکستان کشف شده و من از نزدیک خرابه های آن معبد را دیدهام..
یـادآوری کنم کـه موزه «ویکتوریـا و آلبرت» از برترین موزههای جهان بـه جهت داشتن ذخائر غنی آثار هنری هست و قالی تاریخی اردبیل هم کـه توسط «مقصود بیک کاشانی» به منظور بقعه «شیخ صفی الدین اردبیلی» بافته شده بود و یک اثر هنری بیمانند است، درون موزهٔ مزبور نگهداری مـیشود.
شاهنامـهای بـه خط محمدحکیمالحسینی از سال ۱۰۸۵ هجری با چهارده صفحه مـینیـاتور، یک نسخه خمسه نظامـی بـه خط جعفرالحافظ، و چند شاهنامـه خطی دیگر، جامعالتواریخ عهد مغول، کتاب خسرو و شیرین نظامـی بـه خط عبدالجبار (یکی از شاگردان معروف مـیرعماد) کـه دارای هفده صفحه تصاویر رنگین بسیـار عالی و زیبا کار رضا عباسی کاشانی هست و… همـه درون موزه «ویکتوریـا و آلبرت» لندن بود.
همچنین ده نقاشی زیر:
۱- اردشیر با گلنار ری ـ از یک شاهنامـه نفیس قرن یـازدهم هجری
۳- خسرو و بهرام چوبینـه ـ از شاهنامـه (دموت)
۲- خسرو شیرین از خمسه نطامـی قرن نـهم هجری
۴- تصویر خضر و الیـاس بر سر چشمـه آب زندگی از خمسه نظامـی قرن نـهم هجری
۵- فرستادگان شاه ایران درون دربار اسکندر ـ از کتاب خمسه نظامـی قرن نـهم هجری
۶- یکی از تصاویر جامعالتواریخ از عهد مغول
۷- بـه تخت نشستن کیخسرو ـ از کتاب شاهنامـه
۸- سیـاوش و سودابه درون کنار یکدیگر
۹- رستم بعد از غلبه یـافتن بـه دیو سفید کـه او را بـه قتل مـیرساند.
۱۰- سیـاوش کـه دارد فنون کشتیگیری را مـیآموزد.
…
و اما موزه بریتانیـا British Museum
موزه بریتانیـا مـهمترین مجموعههای هنر پارسی درون جهان را ضبط کرده است.
ارابه طلایی چهار اسب از آثار باستانی دوره هخاان کـه در گنجینـه آمودریـا یـافت شده درون موزه بریتانیـا است. این ارابه چهار اسبه متعلق بـه ۳۰۰ که تا ۵۰۰ سال پیش از مـیلاد هست و دو نفر با لباس هخاها بر آن سوار هستند.
استوانـه گلی منشور کوروش کـه عنوان کهنترین سند حقوق بشر دنیـا را بر خود دارد، نیز درون موزه بریتانیـا است.
من درون این مورد مقالهای با عنوان
نوشتهام.
سنگنگاره ویرانی شوش یـا سنگنگاره آشور بانیپال یکی از آثار باستانی هست که بـه مناسبت غلبه آشوریـان بر عیلامـیان درون سال ۶۴۷ پیش از مـیلاد خلق شدهاست. آنچه از تصویر این اثر برمـیآید، سپاهیـان آشور درون حال ویران معبد با کلنگ دو سر و دیلم هستند و همچنین از شـهر شوش زبانـههای آتش بلند مـیشود. تعدادی هم از سربازان آشوری مشغول خارج گنجهای آن هستند. گفته مـیشود این اثر باستانی درون موزه بریتیش مـیوزیوم لندن نگهداری مـیشود اما من آنرا نتوانستم پیدا کنم و ندیدم.
بازوبند طلایی بز و پرنده هما یکی از آثار باستانی متعلق بـه دوران هخاان هم درون موزه بریتانیـا است.
بشقاب نوازندگان از آثار باستانی دوران ساسانیـان (سده هفتم مـیلادی) درون موزه بریتانیـا نگهداری مـیشود. این بشقاب درون طبرستان پیدا شدهاست.
در این بشقاب نقرهای کـه با طلا زراندود شده و نقش قلم زنی شده از ضیـافت و بزم شاهانـه را نشان مـیدهد نوازندگان درون حال اجرای موسیقی هستند. درون پایین بشقاب اجاقی کـه در حال پخت غذا مـیباشد، روشن هست و درختی بیش از نیمـی از طرح لبه بشقاب را پر کرده و بر روی درخت پرندهای نشستهاست.
سفالهای مربوط بـه قرن نـهم و دهم قبل از مـیلاد هم کـه در سیلک کاشان بـه دست آمده، همچنین «مُهر داریوش» درون موزه بریتانیـا است. حتماً اشیـای دیگری از مـیراث هنری ایران درون این موزه هست کـه از نگاه من افتاده است.
_________________
آثار هنری ایران درون آلمان
همانطور کـه پیشتر گفتم محراب زرین فام مسجد مـیدان کاشان کـه یکی از ظریفترین محرابهای زرین فام بود درون موزه برلین است.
ظروف قلمکاری و قلمزده ایران از دوره نـهم که تا دوازدهم هجری، کاشیهای قرون هفدهم و هجدهم و پارچههای دست دوز و زربفت ایران دوره صفوی همـه درون موزه برلین است. همچنین قالی شاه عباسی کـه شـهرت بین المللی دارد و نیز قطعهای از بهترین پارچه های عهد ساسانی.
مـینیـاتورهای بلوری ایرانی درون موزه هنر kunsthe-museum و موزه گوته با نوشته خط هایی مـیخی و نقاشیهای مذهبی موجود است.
در موزههای مردمشناسی درون هامبورگ و هانور و هایدلبرگ و موزهتنر و موزه فولکونگ و موزه هنر و صنایع دستی درون برلین قطعات نفیس مفرغی، زربفتهای ساسانی، حجاریهای برنزی، سرامـیکهای قرون اولیـه و قلمدانها و جلدهای نقاشی شده ایرانی دیده مـیشود.
نقش سه نیزهدار کـه یکی از آثار باستانی هست و درون کاخ آپادانا شوش درون استان خوزستان کشف شده و سه سرباز را نشان مـیدهد کـه پشت سر هم ایستاده و هر یک نیزهای بـه دست دارند درون موزه پرگامون برلین است.
در موزه چرم و کفش (آلمان) یک جلد قرآن جلد چرمـی مطلا را با نقشـهای ترنجی بـه رنگهای سبز و آبی دیدم کـه در قرن یـازدهم هجری ساخته شده است.
در یکی دیگر از موزه های آلمان حوالی آلتنبورگ Altenburg آثار یکصد ورق آس و گنجینـههای قدیمـی ساخت ایران کـه بر پنجاه برگ از آنها صحنـههای مختلف شاهنامـه فردوسی نقاشی شده، و ورقهای مُدّور کـه آراسته بـه صحنـههایی از داستانهای هفت پیکر نظامـی است، موجود است.
در موزه عروسکی مونیخ (آلمان) مجموعهای از عروسکهای ایرانی و مدارک اصول و جزئیـات خیمـه شب بازی درون ایران، نگهداری مـیشود.
گنجینـههای هنر ایران درون آلمان کتابهای مصور خطی فارسی درون کتابخانـه دانشگاه توبینگن Universität Tübingen را هم شامل مـیشود. انواع و اقسام نسخههای خطی شاهنامـه، خمسه نظامـی، یوسف و زلیخای جامـی، دیوان حافظ، خمسهٔ امـیر خسرودهلوی و…
_________________
آثار هنری ایران درون هلند
سال ۲۰۰۴ مـیلادی درون موزه بزرگ هرمـیتاژ درون آمستردام Hermitage Amsterdam درون نمایشگاه «سی قرن هنر ایران» Persia; thirty centuries of art آثار زیـادی از مـیهنمان دیدم از جمله ۲۰۰ اثر هنری، ظروف نقرهای و سرامـیک، و نزدیک بـه چهل مـینیـاتور و کتابهای خطی.
در « مـیوزیوم» آمستردام اشعاری خطی کـه به اشتباه آنرا بـه کشور هند نسبت دادهاند اما از گذشتههای دور ایران است، وجود دارد.
_________________
آثار هنری ایران درون فرانسه
بخشی از موزه لوور پاریس بـه آثار تاریخی و باستانی ایران اختصاص دارد کـه گفته مـیشود تعداد آنها حدود ۵۸ اثر هست و شامل قطعات بزرگی از سرستونهای کاخهای هخاان و تختجمشید شیراز که تا لوح قانون حمورابی مـیشود.
سر ستونهای آپادانا با هفت متر و آثار داریوش درون شوش درون فاصله سالهای ۱۹۳۰ که تا ۱۹۵۰ مـیلادی بـه این موزه منتقل شده است.
همچنین ظرفهای رنگ آمـیزی شده سفالی متعلق بـه نیمـه دوم هزاره چهارم قبل از مـیلاد، سفالهای قرن دهم پیش از مـیلاد، آثار برنزی قرن هشتم پیش از مـیلاد، تابلوهای نقاشی، مـهرهها و مجسمـههای کوچک دوره هخاان (که از قدیمـیترین آثار ایرانی است) درون این موزه نگهداری مـیشود.
از مـهمترین آثار دوران هخاان درون موزه لوور، نقش یک شیر و بال دار بر روی آجرهای لعابدار شوش و سرستون دوسر از قصر هخاان درون شوش است.
جام هیولای دوسر و غزال کـه از آثار بـه جا مانده از فرهنگ و تمدن مارلیکا هست هم درون موزه لوور است.
این ظرف از آلیـاژ نقره و طلا ساخته شده و بر روی آن قلمکاری و برجستهکاری صورت گرفتهاست. بر روی جام اژدهایی با فَک باز وجود دارد کـه با هر پنجه خود غزالی را درون چنگ گرفته است.
دسته گلدان بز کوهی یکی از آثار بـه جای مانده مربوط بـه دوران هخاان درون موزه لوور است. جنس این عتیقه نقره با روکش طلا مـیباشد. بالهای زیبا و شاخهای این بز کوهی، سمبل سرزندگی و نشاط درون هنر هخا است.
…
سنگنگاره یـادبود اونتاش ناپیریشا از آثار باستانی دوره عیلام هم درون موزه لوور است. بر روی این سنگ نگاره باستانی نقش زنی حک شده کـه دُم ماهی دارد و مارهایی را درون دستان خود گرفتهاست. درون بالای تصویر کامل این سنگ نگاره، کاهنـههای معبد درون حال عبور هستند. جنس این سنگ نگاره از ماسه سنگ مـیباشد. این اثر مربوط بـه ۱۳۴۰ که تا ۱۳۰۰ پیش از مـیلاد هست و از چغازنبیل بـه شوش آوردهشده و هماینک درون موزه لوور قرار دارد.
تخته بازی ۵۸ خانـه از آثار باستانی عصر آهن کـه در تپه سیلک کاشان کشف شده و از جنس گلپخته هست نیز درون موزه لوور است.
تندیس یک پرنده (فاخته لاجوردی رنگ) از آثار باستانی دوره عیلام کـه به شکل پرنده فاخته و متعلق بـه ۱۳۰۰ سال پیش از مـیلاد هست در موزه لوور پاریس نگهداری مـیشود.
…
کوزه بانوی ان یکی از آثار فلزی بـه جای مانده از هنر ساسانیـان کـه روی آن چهار زن را درون حال پایکوبی و نمایش مـیدهد درون موزه لوور است.
تندیس ناپیرآسو کـه نقطه اوجی درون هنر ریختهگری مفرغ هست و حضور صنعتگرانی چیره دست را درون ایران زمـین درون سرزمـین عیلام نشان مـیدهد، از جمله آثار مربوط بـه ایران درون موزه لوور است. قدمت آن بـه ۱۲۵۰ سال پیش از مـیلاد باز مـیگردد و با لایـهای از مس و طلا روی قالب برنزی ساخته شده است.
سنگنگاره زن ایلامـی و ندیمـه اش از آثار باستانی دوره عیلام هم درون موزه لوور است. بر روی این سنگ نگاره نقش زنی ایلامـی وجود دارد کـه دارد نخ مـیریسد و ندیمـهاش او را باد مـیزند. جلوی او هم مـیزی با بشقاب غذا قرار دارد. این اثر تاریخی درون منطقه شوش کشف شدهاست.
سنگنگاره بز با دم ماهی کـه بر روی سنگ آهک ایجاد شده و یک نوع تشریفات مذهبی را نمایش مـیدهد درون بخش عتیقههای شرق نزدیک، طبقه همکف، اتاق ۱۰ موزه لوور نگهداری مـیشود.
…
کتیبه داریوش بزرگ کـه یکی از الواح ارزشمند دوران هخا هست در موزه لوور است.
کتیبه مزبور درون کاخ آپادانای شوش بـه خط پارسی کهن است. این کتیبه علاوه بر اینکه مجوز و فرماننامـه ساخت بنای کاخ آپادانای شوش را بیـان کرده اطلاعات گرانقدری را درون مورد داریوش اول و هخاان بـه باستانشناسان ارائه دادهاست.
یکی از آثار ایرانی موزه لوور کـه مدتها مرا بـه خود مشغول داشت فلزنگاره نیـایش آفتاب یـا تابلو مراسم نیـایش راهبههای آفتاب بود.
فلزنگاره نیـایش آفتاب از اشیـای کشف شده دوران عیلام مـیانـه است. قدمت آن بـه هزار و دویست سال پیش از مـیلاد بر مـیگردد و در خرابههای معبد شوش کشف شده است.
وقتی فلزنگاره نیـایش را دیدم بیاختیـار بـه نیـایش پرداختم.
از دیگر آثار ایرانی موزه لوور، تُنگ دستهگربهای یک ظرف آبخوری برنزی هست که قدمت آن بـه پایـان دوره ساسانیـان باز مـیگردد. دسته تنگ، بـه شکل یک گربه وحشی ساخته شده کـه دستانش بر روی لبه تنگ و پاهایش بر روی بدنـه تنگ قرار دارد. همچنین بر روی بدنـه ظرف و پایـه آن طرح برگ گیـاهان وجود دارد.
…
قطعه افسار برنزی لرستان و چندین اثر دیگر مربوط بـه ایران درون موزه لوور وجود دارد کـه از آن مـیگذرم. درون موزه لوور آثار متعددی هم از دوران سامانیـان، سلجوقیـان، صفویـان و… نگهداری مـیشوند.
_________________
آثار هنری ایران درون اتریش
در موزه هنرهای دستی اتریش، قالی «شکارگاه» شاه عباس کـه برخی از کارشناسان، نفیسترین قالی جهان دانستهاند، موجود است.
قالی شکارگاه فرشی هست تمام ابریشم از ایران اوائل قرن ۱۶ مـیلادی و همانطور کـه از اسم ان بر مـیآید صحنـهٔ شکار را ترسیم مـیکند. شکارچیها سواره یـا پیـاده بـه شکار شیر، یوزپلنگ، بزکوهی، مارال، گورخر، گوزن و رویـاه مشغولند.
در موزه ایـالتی تیرون درون اتریش هم تابلوهای متعدد نقاشی ایرانی را دیدم. تابلوهای موش و گربه عبید زاکانی، نقاشیها و هنر سکاها (از اقوام پیشین ایرانی)، مدالها، هنرهای تزیینی و…
_________________
آثار هنری ایران درون لهستان
در موزه دانشگاه «کراکو» درون لهستان نوشته خط هایی مـیخی و نقاشیهای مذهبی از ایران دیده مـیشد. همچنین دو بشقاب کـه روی آن اشعاری از جامـی و عطار نقش بسته بود.
_________________
آثار هنری ایران درون بلژیک
درموزه بروکسل بلژیک، مجسمـه برنزی یک رب النوع متعلق بـه قرن ۷ و ۸ قبل از مـیلاد و همچنین لگام یک اسب کـه در لرستان کشف شده و متعلق بـه قرن هشتم پیش از مـیلاد است، از مـهمترین آثار ایرانی بـه شمار مـیرود.
_________________
آثار هنری ایران درون عراق
در موزه غارت شده بغداد، آثار متعدد پارتیها، ساسانیـان و آثار مشترک ایران و کشورهای بین النـهرین (مـیان رودان) نگهداری مـیشود کـه از آن جمله نقشهای برجسته سنگی «نرگال» NERGAL و نقش خدای آفتاب همراه با یک عقاب است.
از آثار پارتها کـه در این موزه نگهداری مـیشود مـیتوان بـه نقش برجسته الهه جنگ بـه نام «آلات» ALLAT همراه با دو الهه دیگر کـه متعلق بـه قرن اول بعد از مـیلاد هست اشاره کرد.
_________________
آثار هنری ایران درون ژاپن
در موزه ملی توکیو (ژاپن) آثار هنری مختلف از ایران شامل نقاشی، خوشنویسی، فلزکاری، کنده کاری، سرامـیک سازی، خاتم کاری و پارچههای مختلف و… نگهداری مـیشود.
در موزه مـیهوی ژاپن دو حجاری از تخت جمشید (نقش اسبان ارابه و خدمتگزار تخت جمشید) وجود دارد. نقش اسبان ارابه ادامـه نقش ارابه ران درون موزه بریتانیـاست کـه موزه «مـیهو» درسال ۱۹۸۵ آن را خریده است.
_________________
آثار هنری ایران درون پرتقال
در موزهٔ کالوست گُلبـِنکیـان Museu Calouste Gulbenkian درون شـهر لیسبون پایتخت پرتغال کـه اشیـاء هنر باستان و نوین را درون خود جای داده و پیرو وصیتنامـهٔ کلکسیونر ارمنیتبار، کالوست گلبنکیـان، بنیـاد شده، ظروف مربوط بـه عصر سلجوقی و چند نقاشی ایرانی دیدم.
در «موزه کاشی» درون شـهر «لیسبون» پرتقال چندین کاشی ایرانی دیده مـیشد. روی کاشی ها آیـاتی از سوره مریم نقش بسته بود.
_________________
آثار هنری ایران درون ترکیـه
نسخههای خطی مُصّور زیـادی از ایران درون موزههای ترکیـه موجود است. درون موزه «توپکاپی» استانبول نیز آثاری از دوران صفویـه موجود است…
(آثار هنری ایران درون ترکیـه و عراق ناتمام است. بعداً تکمـیل مـیکنم.)
_________________
آثار هنری ایران درون پاناما
در موزه گالری درون پایتخت پاناما شمایلی دیدم کـه از شـهر من گلپایگان پیدا شده و به آن موزه بودند.
شمایل مربوط بـه داستان سیـاوش و رفتن او درون آتش بود. پائین شمایل نوشته بود. جرفادقان کـه اسم قدیمـی شـهر گلپایگان است.
_________________
آثار هنری ایران درون ارمنستان
در گالری ملّی ارمنستان، بخش هنر خارجی، کـه قسمتی از موزه ملّی آن کشور هست آثار هنری از ایران قدیم موجود است. فرش زیبایی کـه روی آن «بسم الله الرحمن الرحیم» نوشته شده و آثار ایرانی مربوط بـه قرون ۱۶ که تا ۱۹ مـیلادی. نمونـههای نقاشی و هنرهای دستی بر روی چوب، سنگ، سفال و…
یک کاشی درون این موزه دیدم کـه آیـه «فسیعلم الذین ظلمواای منقلب ینقلبون» رویش حک شده و مربوط بـه قرن ۱۶-۱۵ مـیلادی است.
آیـه مزبور بـه سرنوشت محتوم ستمگران کـه جز نابودی نیست، اشاره دارد.
_________________
آثار هنری ایران درون کشور آذربایجان
از ناحیـه «آران» آذربایجان و از محلی بـه نام «ساری تپه» درون نزدیکی باکو، درون جریـان کاوشـهای باستانشناسی ستونـهای دوران هخا پیدا شده و هم اکنون درون موزه تاریخ باکو نگهداری مـیشود.
همچنین درون محلی بـه نام «قَبَلّه» آثاری از دوران اشکانی پیدا شده کـه در حیـاط قلعه «شیروانشاهان» بـه معرض دید گذاشتهاند.
_________________
آثار هنری ایران درون ازبکستان
پیش و بعد از اسلام سمرقند و بخارا موقعیت ممتازی داشتند و بخصوص درون دوران سامانیـان بر سر زبانها بودند، سمرقند و بخارا مـیراث باستانی و هنری ما را با خود دارند. سمرقند بویژه درون دوره تیموریـان و سرسلسله آن امـیرتیمور گورگانی، رونق بسیـار داشت و هنرمندان ایرانی رهسپار آنجا مـیشدند. آثاری چون ریگستان، گور امـیر تیمور، شاه زند، مسجد بیبی خانم و رصدخانـه الغ بیک و… آثار تاریخی شـهر خوارزم یـادگار هنرمندان ایرانی است. مـیدانیم کـه از قرن پانزدهم، ایران تزئین بناها و مقابر مذهبی را با موزائیک و کاشی لعابی آغاز کرد و این سبک درون طول دورههای تیموری و صفوی درون بخارا و سمرقند نیز بسیـار رایج بود.
در موزه هنر شـهر تاشکند و در موزه شـهر «کوکند» چند کتاب خطی از عطار و سعدی و برگهایی از شاهنامـه و دیوان حافظ دیدم همچنین یک نقاشی از دوران خوارزمـی کـه زیر آن بـه اشتباه کتاب «الجبر والمقابله» او را «المقابله و الجبر» نوشته بود.
_________________
آثار هنری ایران درون اسرائیل
موزه اسرائیل درون بیت المقدس (اورشلیم)، مجموعه بینظیری از آثار باستانی ایران مربوط بـه تمام دورههای تاریخی را درون خود جای دادهاست. از جمله این آثار، مـیتوان بـه یک محراب کامل دوران صفوی متعلق بـه سده هفدهم مـیلادی (کار هنرمندان اصفهانی)، مجمر فلزی زیبا با نقوش حیوانات، شمعدانـهای فلزی دوره سلجوق، کفن سوزن دوزی شده نفیس از دوران حکمرانی آل بویـه و کاشی های لعابدار زیبا از دوره قاجار و… اشاره کرد کـه در بخش «هنر و باستانشناسی اسلامـی» موزه اسرائیل، قرار دارد. همچنین موزه اسرائیل، مالک آثار منحصربهفردی از تذهیب و مـینیـاتور و قران های خطی است.
مـیزان اشیـاء عتیقه و باستانی ایران درون اسرائیل و به ویژه درون «موزه ملی بتصئیل» خیلی زیـاد است.
در موزه سرزمـینهای مقدس The Bible Lands Museum، Jerusalem کـه در بیت المقدس (اورشلیم) واقع است، همچنین درون جنوب شرقی اروپا درون کرواسی، صربستان، مجارستان، رومانی، بوسنی هرزگوین، و بلغارستان آثاری از هنر ایرانی موجود است.
_________________
آثار هنری ایران درون چین (ختای)
نقاشی ایران درون زمان باستان بهخصوص درون زمان ساسانیـان از راه آسیـای مرکزی بـه چین نفوذ کرده و این تأثیر توسط مذهب مانی کـه با نقاشی هن بود بسیـار بوده است.
یکی از مکانهایی کـه تاثیرات هنر نقاشی ایران ساسانی را درون چین نمایـان مـیسازد، غارهای منطقه دونخوانگ است. درون معابد زیرزمـینی منطقه دونخوانگ یکسری نقاشی دیواری وجود دارد کـه در آنها تاثیر هنر نقاشی ساسانی بـه صورت حاشیـههای مرواریدیشکل دیده مـیشود کـه این نوع حاشیـهها از ویژگیهای هنر ساسانی هستند. از دیگر تاثیرات هنر نقاشی ساسانی درون منطقه دونخوانگ مـیتوان از زمـینـه سرخ رنگ نقاشی نام برد کـه یک سنت ایرانی درون دوره ساسانی است. پروفسور پوپ کـه شیفته معماری مسجد شیخ لطف الله اصفهان بود، درون کتاب «هنرهای ایران» مـیگوید: «زمـینـه قرمز نقاشیهای دیواری و تزئینات بـه شکل مروارید، کـه در معابد بودایی دونخوانگ بـه کار رفته هر دو اصالتاً ساسانی هستند.»
گفته شده تاثیر پیکرنگاری ایران بر پیکرنگاری بودایی چین که تا پایـان دوره ساسانی و سراسر دوره تانگ ادامـه مـییـابد و حتی درون برخی از نقاشیهای دیواری مشاهده مـیشود.
من درون این مورد اطلاع ندارم.
اینکه آثار هنری ایران درون موزههای چین هم باشد بر من معلوم نیست اما مـیدانم کـه در شـهر چوانجو (در کشور چین یـا بـه قول خودشان ختای) دهکدهای بـه نام (بوسی جوان) بـه معنای (پارسیـان) وجود دارد کـه آمـیزهای از هنر و فرهنگ ایرانی است. چینیها بر این باورند کـه مردم این دهکده بازماندگان بازرگانان ایرانی هستند کـه در زمان سلسلهٔ تانگ چین ۶۱۷ که تا ۹۰۷ مـیلادی زندگی خود را درون آنجا آغاز د.
گفته شده از قرن پنجم پیش از مـیلاد که تا قرن هشتم مـیلادی نفوذ نقاشی ایران درون نقاشی چین بسیـار بوده و نقاشی درون چین درون اصل ایرانی و مانوی هست فقط چون بعد از رفتن از ترکستان شرقی بـه چین بار دیگر از راه چین بـه ایران برگشته و مردم چین نیز از خود آثاری درون آن گذاشتهاند، بـه سبک چینی مشـهور شده است.
در این مورد من اطلاعی ندارم.
…
در پایـان یـادآور مـیشوم کـه در جنوب شرقی اروپا درون کرواسی، صربستان، بوسنی هرزه گویین، مجارستان، رومانی، بلغارستان آثاری از هنر ایران موجود هست که بـه آن نپرداختهام.
نمونـههایی از نقاشی یـا نگارگری ایرانی کـه به اشتباه مـینیـاتور خوانده مـیشود و شامل آثاری از دورههای مختلف تاریخ مـیهن ما هست و بیشتر بـه صورت مصورسازی کتب ادبی (ورقه و گلشاه، کلیله و دمنـه، سمک عیـار، و…)، علمـی و فنی (التریـاق، الادویـه المفرده، الاغانی، و…)، تاریخی (جامع التواریخ، و…)، و همچنین، برخی کتب مذهبی، همچون، خاوران نامـه مـیباشد، درون موزههای خارج از ایران موجود هست که بـه آن اشراف ندارم.
…
همدم و هن من، مـیهن دلبندم.
ای برتر از آب و خاک
بگذرد این روزهای تر از زهر
…
مـیبرزند ز مشرق، شمع فلک زبانـه
ای ساقی صبوحی دردِه مِیِ شَبانـه
آن کوزه بر کفم نِه کآب حیـات دارد
هم طعم نار دارد، هم رنگ ناردانـه
گر سنگ فتنـه بارد، فرق منش سپر کن
ور تیر طعنـه آید، جان منش نشانـه
…
سلام برتو ای ایران، ای سرای امـید، مـیهن فرزانگان و شـهیدان
…
منبع:
سایت هن بهار
در همـین رابطه بخوانید:
[پژوهشـهای ایرانی.دریـای پارس. | مطالعات ایران شناسی و ... کلنگ به زبان المانی]نویسنده و منبع: سمیه مظفری | تاریخ انتشار: Wed, 25 Jul 2018 23:55:00 +0000